Âşık Veysel, gerçek adıyla Veysel Şatıroğlu (25 Ekim
1894, Şarkışla - 21 Mart 1973, Sivas), Türk halk ozanı ve şairdir. Afşar
boyunun Şatırlı obasına mensup olan Veysel Şatıroğlu, Gülizar ve Ahmet
Şatıroğlu çiftinin çocuklarından biri olarak 25 Ekim 1894'te Sivas Vilayeti'nin
Tenos (bugünkü Şarkışla) kazasında doğdu. Çocukken görme yetisini kaybetmesine
rağmen şiirlerinde hoşgörü, sevgi, birlik ve beraberlik, vatanseverlik ve
tabiat konularını işleyen Âşık Veysel; "Uzun İnce Bir Yoldayım", "Dostlar
Beni Hatırlasın", "Kara Toprak" ve "Güzelliğin On Para
Etmez" gibi birçok eser bıraktı. Türkiye'de âşıklık geleneğinin en önemli
temsilcilerinden birisi olarak kabul gören Veysel, Türkçeyi en yalın ve güçlü
şekilde kullanan isimlerden birisi olarak kabul edilmektedir.
Eserleri; Tarkan, Barış Manço, Gülden Karaböcek, Selda
Bağcan, Haluk Levent, Belkıs Akkale ve Hümeyra gibi birçok sanatçı tarafından
tekrar yorumlandı. Amerikalı elektrogitar virtüözü Joe Satriani, 2008'de
çıkardığı albümde "Aşık Veysel" isimli kendi bestelediği enstrümantal
bir esere yer verdi. Veysel, 2022 yılında "vefa" kategorisinde
Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülüne'ne layık görüldü. Aralık 2022'de
yayımlanan cumhurbaşkanlığı genelgesi ile ölümünün 50. yıl dönümü nedeniyle
2023 yılının Türkiye'de "Aşık Veysel Yılı" olarak kutlanacağı ilan
edildi.
Âşık Veysel Şatıroğlu, 1894 yılında Sivas Vilayeti'nin
Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde dünyaya geldi. Şatıroğlu'ndan önceki
soyadı Ulu'dur. Annesi Gülizar, babası "Karaca" lakaplı Ahmet adında
bir çiftçiydi. Veysel'in iki kız kardeşi, yörede yaygınlaşan çiçek hastalığına
yakalanarak yaşamlarını yitirdi. Ardından Veysel de yedi yaşında aynı
hastalıktan dolayı iki gözünü de kaybetti.
Kendi anlatımına göre:
Çiçeğe yatmadan evvel anam güzel bir entari dikmişti.
Onu giyerek beni çok seven Muhsine kadına göstermeye gitmiştim. Beni sevdi. O
gün çamurlu bir gündü, eve dönerken ayağım kaydı ve düştüm. Bir daha
kalkamadım. Çiçeğe yakalanmıştım... Çiçek zorlu geldi. Sol gözümde çiçek beyi
çıktı. Sağ gözüme de solun zorundan olacak, perde indi. O gün bugündür dünya
başıma zindan.
Babasının, Âşık Veysel'e oyalanması için aldığı
bağlamayla önce başka ozanların türkülerini çalmaya başladı. 1930 yılında Sivas
Maarif Müdürü olarak görev yapan Ahmet Kutsi Tecer ile Kutsi Bey tarafından
düzenlenen bir şairler gecesinde tanıştı. Kutsi Bey tarafından verilen destek
ile birçok ili dolaşmaya başladı.
Âşık geleneğinin son büyük temsilcilerinden olan Âşık
Veysel, bir dönem yurdu dolaşarak Köy Enstitüleri'nde saz hocalığı yaptı. 1965
yılında özel kanunla maaş bağlandı. 1970'li yıllarda Selda Bağcan, Gülden
Karaböcek, Hümeyra, Fikret Kızılok ve Esin Afşar gibi bazı müzisyenler Âşık
Veysel'in deyişlerini düzenleyerek yaygınlaşmasını sağladı. Âşık Veysel'in
çocuklarından öğretmen olan Bahri Şatıroğlu, babasının yaşamını gün gün deftere
almış ve pek çok çalışmaya kaynak kişi olarak katılmıştır. Ayrıca babasının saz
ve söz geleneğini sürdürmektedir.
Eserlerinde Türkçesi yalındır. Dili ustalıkla
kullanır. Yaşama sevinciyle hüzün, iyimserlikle umutsuzluk şiirlerinde iç
içedir. Doğa, toplumsal olaylar, din ve siyasete ince eleştiriler yönelttiği
şiirleri de vardır. Şiirleri, Deyişler (1944), Sazımdan Sesler (1950), Dostlar
Beni Hatırlasın (1970) isimli kitaplarında toplandı. 1973 yılında akciğer
kanseri sonucunda öldü. Ölümünden sonra Bütün Şiirleri (1984) adıyla eserleri
tekrar yayınlandı.
Hakkında yapılan çalışmalar:
Âşık Veysel ile ilgili yapılan araştırmalar içerisinde
Kutlu Özen önemli bir yere sahiptir. Ölümünden sonra yüzünün kalıbının alınması
sırasında orada bulunan kişilerden birisidir. "Âşık Veysel Selam Olsun
Kucak Kucak" adlı eseri bir başvuru kitabı niteliğindedir.
Hatırası:
1952'de senaryosunu Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun yazdığı,
Metin Erksan'ın yönettiği Karanlık Dünya filminde Âşık Veysel de oynadı. Film,
"Anadolu'daki ekinleri cılız ve kısa boylu gösterdiği için"
yasaklandı. Filmde "kaçan eşi Esma'nın çorabına para koyma" olayı
gerçek olmamakla birlikte özellikle kadın hakları aktivistleri ve geniş halk
kitleleri tarafından gündemde tutulmuş ve Âşık Veysel'in eserlerinde yansıttığı
değerlerle ilişkilendirilmiştir. Gerçek ise köye tekrar dönen Esma'ya mağduriyet
yaşamaması için ölümüne kadar destek olduğudur.
2014 yılının Kasım ayında Devlet Opera ve Balesi, Âşık
Veysel'in ölümünün 41. yılı anısına onun türkülerinden yola çıkılarak
hazırlanan, tek perdelik dans tiyatrosu "Dostlar Beni Hatırlasın"
sahneye konulmuştur. 17 Kasım 2014 yapılan prömiyere onur konuğu olarak Âşık
Veysel'in kızı Menekşe Süzer ve torunları Gündüz Şatıroğlu, Hayrettin Süzer,
Nazender Süzer, Halil Süzer ve Gülizar Bulguer katılmıştır. Gösterinin
rejisörlüğünü İhsan Bengier yaparken gösteride Almula Ersoy, Ayşegül Aydemir,
Deniz Alp, Sevim Başol ve Müge Gündüz gibi isimler rol almıştır.
Âşık Veysel'in hayatını anlatan bir başka film olan
Aşık, 2016'da çıktı. Bilal Babaoğlu tarafından yazılıp yönetilen filmde Âşık
Veysel'i Emirhan Kartal, ilk eşi Esma'yı Meltem Miraloğlu ve ikinci eşi
Gülizar'ı Âşık Veysel'in torunu tiyatro oyuncusu Yeliz Şatıroğlu
canlandırmıştır.
2023 yılında Sivas Atatürk ve Kongre Müzesinde anısına bir oda oluşturuldu. Odada Âşık Veysel'in kişisel eşyaları, fotoğrafları, silikon heykeli, plakları, kasetleri ve köy yaşantısını yansıtan eşyaları yer aldı.
Büyük halk ozanı Âşık Veysel'in yaşadığı Sivrialan
köyündeki evi 1982 yılından itibaren Kültür Bakanlığı tarafından müzeye
dönüştürülmüştür. Âşık Veysel'in kişisel eşyaları, balmumu heykeli, sazları,
fotoğraflar bulunmaktadır.
Her yıl 16-21 Mart tarihleri arasında Şarkışla
Sivrialan köyünde anma törenleri ve Âşıklar Bayramı düzenlenmektedir.
Âşık Veysel Kültür Derneği, 1972 yılında Âşık Veysel Şatıroğlu'nun izni alınarak kurulmuştur. Derneğin amacı, halk ozanını bütün yönleriyle tanıtmak ve yaşatmak için sosyal ve kültürel faaliyetler yürütmektir. Dernek kurulduğu günden bu yana özellikle Âşık Veysel'in ölüm yıl dönümü olan 21 Mart haftasında anma programları düzenlemektedir. 1972'de kurulan derneğin faaliyetleri ülkenin siyasi değişimlerinden etkilenmiş ve zaman zaman kesintiye uğramıştır. Dernek bir dönem "Dost Dost" adında bir de dergi çıkarmıştır. 2015-2018 yılları arasında torunlarından Gündüz Şatıroğlu dernek başkanlığını yürütmüş bu dönemde başta Kültür ve Turizm Bakanlığı olmak üzere UNESCO, yerel yönetimler, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve Ressam Funda İyce Tuncel ile kültür-sanat projeleri hayata geçirilmiştir. Projeler arsında Dostlar Beni Hatırlasın, Uzun İnce Yol, Renklerdeki Işık, Toprak Gibidir Veysel ve Bu Bendeki Aşk Olmasa yoğun ilgi görmüştür. Gündüz Şatıroğlu yine bu dönemde Âşık Veysel bibliyografyası hazırlanmasına katkı sağlamıştır.
Aşık Veysel Meslek Yüksekokulu: Âşık Veysel'in
vasiyeti dikkate alınarak adının verildiği ilk eğitim kurumu olma niteliği
taşımaktadır. Cumhuriyet Üniversitesine bağlı olan kurum ortalama 700-800
öğrenci mevcudu ile öğrenime devam etmektedir.
Eserleri:
• Anlatamam Derdimi (5:24)
• Arasam Seni Gül İlen (4:18)
• Atatürk'e Ağıt (5:26)
• Beni Hor Görme (2:46)
• Beş Günlük Dünya (3:58)
• Bir Kökte Uzamış (4:55)
• Birlik Destanı (1:42)
• Çırpınıp İçinde Döndüğüm
Deniz (4:42)
• Çiçekler (3:05)
• Cümle Âlem Senindir (6:44)
• Derdimi Dökersem Derin
Dereye (4:51)
• Dost Çevirmiş Yüzünü Benden
(3:12)
• Dost Yolunda (4:43)
• Dostlar Beni Hatırlasın
(6:02)
• Dün Gece Yar Eşiğinde
(4:28)
• Dünya'ya Gelmemde Maksat
(2:43)
• Esti Bahar Yeli (2:41)
• Gel Ey Âşık (5:35)
• Gonca Gülün Kokusuna (5:24)
• Gönül Sana Nasihatim (6:40)
• Gözyaşı Armağan (3:32)
• Güzelliğin On Para Etmez
(4:31)
• Kahpe Felek (2:58)
• Kara Toprak (9:25)
• Kızılırmak Seni-Seni (4:58)
• Küçük Dünyam (5:17)
• Murat (5:13)
• Ne Ötersin Dertli Dertli
(3:05)
• Necip (3:16)
• Sazım (6:02)
• Seherin Vaktinde (5:01)
• Sekizinci Ayın Yirmi İkisi
(4:43)
• Sen Bir Ceylan Olsan (3:34)
• Sen Varsın (4:01)
• Şu Geniş Dünya'ya (7:27)
• Uzun İnce Bir Yoldayım
(2:23)
• Yaz Gelsin (3:02)
• Yıldız (Sivas Ellerinde)
(3:16)
Not: Parantez içindekiler eserlerin süreleridir.
Çevrilen eserleri:
• Bu
Alemi Gören Sensin: David Selim Sayers ve Evrim Emir-Sayers - The One Who Sees
This World Is You (İngilizce)]
• Dostlar
Beni Hatırlasın: David Selim Sayers ve Evrim Emir-Sayers - Let My Friends
Remember Me (İngilizce)
• Kara
Toprak: David Selim Sayers ve Evrim Emir-Sayers - Dark Earth (İngilizce)
• Uzun
İnce Bir Yoldayım: David Selim Sayers ve Evrim Emir-Sayers - I'm on a Long and
Narrow Road (İngilizce)
